MENU

Anders lijken dan men werkelijk is, verbiedt de schaamte

Aan de hand van een vooraf te lezen vertelling uit 1902, te weten Een Brief van Von Hofmannsthal, gaan we in op de mogelijkheid dat in een aanhoudende eenzaamheid een schaamte zich schuilhoudt, die juist dan zich gaat openbaren.


Over het verband tussen eenzaamheid en schaamte

Eenzaamheid laat zich op vele manieren beschrijven. Altijd gaat het over het levensverhaal van de mens, maar je zou wel een onderscheid kunnen maken tussen de buitenkant van die eenzaamheid – bijvoorbeeld constateren dat veel ouderen eenzaam zijn – en de binnenkant. En dat is dan bijvoorbeeld het geval als iemand zegt ‘ik voel me diep vanbinnen eenzaam’. Als die persoon dat vertelt aan iemand die het horen wil, iemand die ‘luistert met de ziel’, kunnen in het openleggen van wat er gebeurt en gebeurd is emoties geuit worden: zowel de pijn als de angst, zowel schuld als schaamte. Al openleggend kan blijken dat ergens diep vanbinnen die eenzaamheid verwijst naar een hunkering, naar een manier om zo in het leven te staan dat je diepste zelf tot zijn recht komt. Zo’n vooruitzicht roept huiver op (voor wat je tegenkomt in jezelf) en ontzag (voor de diepte van je innerlijke werkelijkheid).

Werkwijze: aan de hand van een vertelling
Als schaamte je kwelt, is dat bij uitstek iets dat je diep eenzaam kan maken, en het paradoxale is dat je juist iets waarvoor je je diep schaamt niet zo makkelijk ter sprake brengt. Met andere woorden: schaamte veroorzaakt eenzaamheid en houdt het vaak ook in stand. Maar als we de moed hebben tot onszelf kan het ook een geleider zijn van diepte-ontwikkeling.

Dat is waarover we lezen in de vertelling Een brief (de originele titel is: Der Brief des Lord Chandos, zie afbeelding). Daarin ontdekt de ik-persoon gedurende de periode van zijn diepe eenzaamheid tot zijn eigen schrik en schaamte hoe oneigenlijk hij in het leven stond, en tegelijkertijd dat de eenzaamheid een dynamiek krijgt waarin iets kan gebeuren, bijvoorbeeld de schaamte die blootlegt wat er precies oneigenlijk was, waardoor hij het gebrek aan aandacht voor de werkelijkheid in en om hem heen met een andere blik weet om te vormen tot oprechtheid. Opmerkelijk aan de tekst van Hugo von Hofmannsthal (1874-1929) is het literair-beschouwelijke en poëtische karakter: de auteur is wel onderdeel van het levensechte verhaal, maar hij neemt ook afstand door zich als fictief personage te presenteren. (Over schaamte gesproken!)

Lezers blijken vaak verrast over de gelaagdheid en de actualiteitswaarde van Een Brief uit 1902. Dankzij het literaire karakter van het verhaal krijgt de lezer de ruimte om dingen te herkennen zonder het al te persoonlijk te hoeven maken. Dit gelaagde verhaal zou ons dan iets kunnen zeggen over wat een toestand van eenzaamheid in alle ellende ons toch kan brengen, in sociaal opzicht maar vooral spiritueel: hoe schaamte als een op de achtergrond werkzame kritische kracht een omvormingsproces in gang zet dat aan en in deze persoon gebeurt en dan tot een kloppende levenshouding leidt, van schijn naar zijn. Hoe dat proces verloopt is noch te voorspellen noch te plannen, maar wel achteraf te volgen. Zo komen we wel te weten dat we ons in ons innerlijk landschap een weg voorwaarts kunnen banen naar onze bestemming, en dat eenmaal aan het licht gekomen die bestemming zich kan tonen in daden die ertoe doen.

Met andere woorden: dingen achter houden – hetzij uit schaamte, hetzij om andere redenen – maakt eenzaam. Openbaarwording is nodig, en vandaar ook de titel van deze workshop: ‘anders lijken dan men werkelijk is, verbiedt de schaamte’ (naar Kierkegaard). Maar omgekeerd kan inzicht in die schaamte toch een verandering teweegbrengen.

De ik-persoon in de vertelling moest de ontstane situatie alleen met zichzelf doormaken en doorstaan zonder een ontmoeting met een betekenisvolle ander. Maar zo hoeft dat niet te gaan: met een ander die innerlijk aanwezig is in dat wat je bezet houdt en emotioneel in je ‘huishoudt’ kun je je situatie zo doornemen dat wat is en gebeurt meer kloppend wordt. In plaats van je te kijk gezet voelen (uit angst voor afwijzing van anderen), worden dingen aan het licht gebracht (omdat deze ander mij ziet).

Indeling van de dag
In de ochtend maken we kennis met elkaar, waarna een introductie volgt op de thematiek en het programma dat ons hier nu bijeenbrengt. De rest van de ochtend bespreken we gezamenlijk het gelezen verhaal.

Na de lunch verkenen we (verder) het verband tussen schaamte en eenzaamheid. Geleidelijk komen we zo (meer) toe aan persoonlijke vragen en verhalen: wat heeft het verhaal van Hugo von Hofmannsthal met jou persoonlijk gedaan?


Meer informatie

Datum

  • Zaterdag 16 maart 2019 van 10.00 - 16.30 uur
    Code: 19155

Kosten

Begeleiding


  • Ton Jorna was tot juli 2014 universitair hoofddocent Geestelijke of existentiële begeleiding. Centraal in zijn werk staat het innerlijk leven en de potentie die daarin ligt opgesloten. Zie www.tonjorna.nl.
    Foto gemaakt door Peter Bakker

Ontvang onze nieuwsbrief

Blijf op de hoogte en meld u aan voor de nieuwsbrief
Aanmelden

Lees hier de Kloosterkrant

Het Klooster in beeld